Czy wiesz, co czuje Twój pies? Kiedy skacze na Ciebie przy powitaniu, gdy szczeka na przejeżdżające auto, gdy warczy na zbliżającą się do niego ludzką dłoń? Te zachowania to często zewnętrzne manifestacje wewnętrznych stanów emocjonalnych, które kierują działaniami naszych czworonożnych przyjaciół. Zrozumienie tych emocji jest kluczowe, jeśli chcemy budować z nimi głęboką i harmonijną relację. Dziś opowiem o systemach emocjonalnych wg Jaaka Pankseppa w kontekście rozumienia podłoża zachowań psów, a także wyjaśnię, dlaczego blokowanie zachowania rozwiązuje jedynie problem opiekuna, a nie psa. 

Emocje a modyfikacja zachowań

W behawiorystyce psów coraz większą wagę przykłada się do analizy systemów emocjonalnych, które stanowią podłoże ich zachowań. Zamiast skupiać się wyłącznie na tłumieniu niepożądanych reakcji, staramy się zrozumieć, co motywuje psa do określonych działań. Czy skakanie to wyraz radości, lęku, a może frustracji? Czy szczekanie na samochody wynika ze strachu, terytorialności, czy ekscytacji? A warczenie – czy to oznaka bólu, obawy, czy poczucia zagrożenia?

Kluczowe jest, abyśmy nauczyli się rozpoznawać subtelne sygnały, które wysyła nam pies. Mowa ciała, mimika, wokalizacja – wszystko to dostarcza cennych informacji o jego stanie emocjonalnym. Zamiast karać psa za warczenie, powinniśmy zastanowić się, co wywołuje u niego tak silną reakcję. Może to być oznaka bólu, którego nie dostrzegamy, lub strachu przed nieznanym bodźcem.

Modyfikacja zachowania psa powinna opierać się na zrozumieniu i adresowaniu jego emocji, a nie na ich tłumieniu. Blokowanie zachowania, bez uwzględnienia emocjonalnego podłoża, może prowadzić do frustracji, lęku i pogorszenia relacji z psem. Zamiast tego, powinniśmy skupić się na budowaniu pozytywnych skojarzeń, nauce alternatywnych zachowań i tworzeniu bezpiecznego środowiska, w którym pies czuje się komfortowo.

Na przykład, jeśli pies skacze na gości, zamiast go karcić, możemy nauczyć go, że spokojne siedzenie przynosi nagrody. Możemy również pracować nad jego ekscytacją, ucząc go samokontroli i wyciszenia. W przypadku psa szczekającego na samochody, możemy zastosować techniki desensytyzacji i przeciwwarunkowania, aby zmienić jego negatywne skojarzenia z tymi bodźcami.

Zrozumienie emocji psa to klucz do budowania trwałej i opartej na zaufaniu relacji. To także podstawa skutecznej pracy nad modyfikacją zachowań, która nie tylko eliminuje niepożądane reakcje, ale także poprawia dobrostan emocjonalny naszego czworonożnego przyjaciela.  W dalszej części artykułu opiszę emocjonalne systemy według Jaaka Pankseppa, neurobiologa i badacza emocji –  jego teoria emocjonalnych systemów w mózgu ssaków, w tym psów, rzuciła nowe światło na zrozumienie, jak emocje wpływają na zachowanie zwierząt.

Systemy emocjonalne Jaaka Pankseppa

Jaak Panksepp, twórca neuronauki afektywnej, zrewolucjonizował rozumienie emocji u ssaków poprzez identyfikację siedmiu pierwotnych systemów emocjonalnych zakorzenionych w ewolucji. Jego teoria, początkowo rozwijana w badaniach na gryzoniach, znajduje bezpośrednie zastosowanie w analizie zachowań psów – od radosnego merdania ogonem po agresję wywołaną lękiem. Artykuł ten łączy perspektywę neurobiologiczną z praktycznymi obserwacjami behawioralnymi, wykazując, że emocje stanowią klucz do zrozumienia psich reakcji, a ich tłumienie prowadzi jedynie do pozornych rozwiązań problemów.

Źródła:
https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/54304/42436

Teoria emocji i popędów – od Sigmunda Freuda do Jaaka Pankseppa, Psychiatria Polska, 2017; 51(6): 1181–1189

Neuroewolucyjne podstawy systemów emocjonalnych u psów

Filogeneza emocji w ujęciu Pankseppa

Panksepp dowodził, że podstawowe systemy emocjonalne wykształciły się u ssaków jako mechanizmy adaptacyjne, zapewniające przetrwanie poprzez szybkie reakcje na kluczowe bodźce środowiskowe. U psów, jako zwierząt silnie społecznych, systemy te osiągnęły szczególną złożoność, co znajduje odzwierciedlenie w ich bogatym repertuarze zachowań. Badania neuroobrazowe wykazały, że struktury podkorowe (m.in. ciało migdałowate, przegroda, wzgórze) odgrywają kluczową rolę w generowaniu podstawowych reakcji afektywnych, podczas gdy kora przedczołowa moduluje ich ekspresję.

Metodologia badań emocji u psów

Panksepp wykorzystywał w swoich eksperymentach kombinację technik: od obserwacji behawioralnych przez stymulację elektryczną konkretnych obszarów mózgu po analizę neuroprzekaźników. W przypadku psów współczesne badania łączą pomiary fizjologiczne (np. poziom kortyzolu w ślinie) z analizą języka ciała i eksperymentami behawioralnymi. Szczególnie istotne okazały się badania nad reakcjami na izolację społeczną, które ujawniły zaskakujące podobieństwa w mechanizmach panicznolękowych u ludzi i psów.

Charakterystyka poszczególnych systemów emocjonalnych u psów

Poniżej opiszę w skrócie, bazując na źródłach naukowych, 7 systemów emocjonalnych Pankseppa z punktu widzenia emocji i zachowań psów:

System poszukiwania (seeking)

Funkcja i neurofizjologia
Aktywowany przez bodźce związane z nagrodą (zapach jedzenia, obecność opiekuna), generuje motywację do eksploracji i zdobywania zasobów. Kluczową rolę odgrywa tu szlak mezolimbiczny dopaminowy, łączący pole brzuszne nakrywki z jądrem półleżącym.

Przejawy u psów

• Intensywne węszenie podczas spaceru
• Kopanie dołów w poszukiwaniu gryzoni
• Merdanie ogonem przy przygotowywaniu posiłku

Badania wskazują, że blokowanie tego systemu (np. przez chroniczne ograniczanie przestrzeni) prowadzi do apatii lub kompulsywnego lizania powierzchni (źródło. A. Kinteh-Kłosiński, Uwarunkowania emocjonalne zaburzeń separacyjnych psów i ich znaczenie dla terapii behawioralnej,Magazyn Weterynaryjny, 13/03/2018) .

System paniki (panic, grief)

Mechanizmy neuronalne
Związany z opioidowym układem endogennym i substancją szarą okołowodociągową, odpowiada za reakcje na separację od grupy społecznej. U psów domowych ewolucyjna potrzeba przynależności do stada przekształciła się w silne przywiązanie do człowieka.

Typowe zachowania

• Skomlenie i wycie podczas nieobecności opiekuna
• Niszczenie przedmiotów przy drzwiach wyjściowych
• Nadmierna wokalizacja

Terapia behawioralna w takich przypadkach koncentruje się na stopniowym przyzwyczajaniu do samotności, zamiast karaniu za objawy.

System strachu (fear)

Neuroanatomiczne podłoże
Centrum w ciele migdałowatym, z połączeniami do podwzgórza (reakcje autonomiczne) i istoty szarej środkowej (zamrożenie/ucieczka). U psów z genetycznymi predyspozycjami do lęku obserwuje się zwiększoną gęstość receptorów CRH w tych obszarach.

Ekspresja behawioralna

• Kulenie się i drżenie
• Agresja dystansująca (warczenie, szczerzenie zębów)
• Nagłe oddawanie moczu/kału
  W przeciwieństwie do popularnych metod „dominacji”, współczesne podejście zaleca tworzenie bezpiecznych przestrzeni i stopniową desensytyzację.

System zabawy (play)

Ewolucyjne znaczenie
Rozwinięty szczególnie u młodych osobników, służy ćwiczeniu umiejętności społecznych i łowieckich. Aktywuje układ kannabinoidowy i opioidowy, promując tworzenie więzi społecznych.

Charakterystyczne przejawy

• „Ukłon zabawowy” (przednie łapy na ziemi, zad uniesiony)
• Naśladowanie pogoni i walki bez użycia zębów
• Naprzemienne atakowanie i ucieczka
  Zaburzenia tego systemu objawiają się nadmierną powściągliwością lub przeciwnie – niekontrolowaną agresją podczas interakcji.

System troski (care)

Podłoże hormonalne
Sterowany przez oksytocynę i prolaktynę, odpowiada za zachowania opiekuńcze. U suk przejawia się szczególnie intensywnie podczas laktacji, ale występuje także u psów niewykastrowanych wobec członków ludzkiej „watahy”.

Przykłady ekspresji

• Przynoszenie zabawek członkom rodziny
• Lizanie twarzy lub dłoni opiekuna
• Pilnowanie śpiących dzieci
  Stłumienie tego systemu (np. przez przedwczesne odseparowanie od matki) koreluje z późniejszymi trudnościami w socjalizacji.

System gniewu (rage)

Neurochemia agresji
Związany z aktywnością podwzgórza przyśrodkowego i neuroprzekaźników takich jak substancja P. U psów z predyspozycjami do agresji obserwuje się podwyższony poziom noradrenaliny przy obniżonym serotoninergicznym tonie hamującym.

Formy ekspresji

• Sztywna postawa ciała i uniesione włosy na karku
• Szczekanie o niskiej tonacji
• Ugryzienia „kontrolowane” (bez zaciskania szczęk)
  Ważne rozróżnienie: agresja z lęku (system FEAR) vs agresja terytorialna (system RAGE) wymaga różnych strategii terapeutycznych.

System pożądania (lust)

Kontekst funkcjonalny
Choć związany głównie z rozrodem, u psów wykastrowanych może przejawiać się w zachowaniach substytucyjnych jak intensywne znaczenie terenu czy kompulsywne wspinanie na meble.

Neuroendokrynne regulacje
Sterowany przez hormony gonadotropowe i dopaminę, wykazuje ścisłe powiązania z systemem POSZUKIWANIA. Kastracja redukuje jedynie 30-40% tych zachowań, co wskazuje na ich częściową niezależność od czysto rozrodczych funkcji.

Znaczenie emocji w ocenie zachowań psów

Opiekunowie, którzy zgłaszają do mnie problemy z zachowaniem swoich psów zwykle mają już w głowie jasno postawioną diagnozę: lęk separacyjny, bo niszczy i szczeka, agresja, bo warczy i gryzie, dominacja, bo próbuje kopulować etc. Niekiedy spotykam się również z niechęcią do opowiadania o szczegółach życia psa, takich jak jego karmienie, czynności fizjologiczne, czas wolny, zabawa, spacery, forma treningu, gdyż opiekunowie uważają, że nie ma to żadnego wpływu na zachowanie, z którym się do mnie zgłosili. Niestety jest wręcz przeciwnie! To właśnie te wszystkie aspekty są kluczowe, aby zrozumieć, w jakim stanie emocjonalnym znajduje się pies i następnie móc trafnie postawić diagnozę danego zachowania. 

Przykładowo, pies gryzący buty może:

1. Przeżywać lęk separacyjny (system PANIC)
2. Poszukiwać stymulacji (system SEEKING)
3. Wyładowywać frustrację (system RAGE)

Każda z tych możliwości wymaga diametralnie różnych interwencji, co podkreśla konieczność precyzyjnej diagnozy afektywnej.

Tłumienie emocji a ryzyko supresji behawioralnej

Skoro już wiemy, że za zachowaniami psa stoją emocje, to nietrudno się domyślić, iż blokowanie tych zachowań, czyli tzw. supresja behawioralna, nie spowodują zmiany danej emocji, a jedynie je stłumią, co w konsekwencji będzie prowadziło do:

• Wzrostu poziomu kortyzolu podczas ekspozycji na bodziec
• Powstawania zachowań kompensacyjnych (np. autoagresja)
• Utrwalania reakcji lękowych poprzez klasyczne warunkowanie.

Dane z rezonansu magnetycznego pokazują, że stłumione emocje prowadzą do przerostu ciała migdałowatego i redukcji połączeń z korą przedczołową – neuronalnego podłoża zaburzeń lękowych (źródło: https://www.termedia.pl/neurologia/Nieprawidlowosci-polaczen-pomiedzy-cialem-migdalowatym-a-kora-przedczolowa-u-pacjentow-z-rozpoznaniem-leku-spolecznego,7877.html)

Skutki blokowania zachowań psów

Chciałabym na chwilę zatrzymać się przy kwestii blokowania czy tłumienia zachowań, co niestety bardzo często jest stosowane przez nieświadomych opiekunów, a często nawet przez trenerów i behawiorystów. Brak świadomości emocjonalnego podłoża danego zachowania powoduje, że poprzez jego zablokowanie sprawiamy, że zwierzę traci możliwość naturalnego wyrażenia swojego stanu. Opiekun co prawda osiągnął cel, gdyż zachowanie nie jest prezentowane, ale co w rzeczywistości dzieje się w umyśle psa? Czy jeśli każemy szlochającemu po stracie ukochanego zwierzaka przestać płakać to czy jego cierpienie zniknie? No właśnie, tak samo czuje pies…

Musimy więc mieć świadomość, że blokowanie naturalnych zachowań psów może mieć szereg negatywnych konsekwencji zarówno dla ich zdrowia psychicznego, jak i fizycznego. Poniżej przedstawiam najważniejsze skutki takich działań:

Zwiększona frustracja i stres

Blokowanie naturalnych zachowań, takich jak poszukiwanie czy zabawa, może prowadzić do wzrostu poziomu stresu i frustracji u psów. Ten stan emocjonalny może objawiać się w postaci kompulsywnych zachowań, takich jak gonienie ogona lub lizanie powierzchni.

Zachowania kompensacyjne

Psy, którym uniemożliwia się wyrażanie naturalnych instynktów, mogą rozwijać zachowania kompensacyjne. Mogą to być zachowania agresywne, nadmierna wokalizacja lub autoagresja. Przykładowo, pies, któremu zabrania się gonić ptaki, może zacząć gonić cienie lub własny ogon (źródło: https://magwet.pl/25471,najczestsze-zaburzenia-zachowania-u-psow-i-kotow-algorytmy-pierwszej-pomocy-cz-ii)

Agresja i lęk

Blokowanie naturalnych reakcji obronnych lub lękowych może prowadzić do zwiększenia agresji lub lęku. Psy mogą reagować w sposób bardziej intensywny na bodźce, które wcześniej były dla nich mniej istotne. Agresja może być efektem poczucia zagrożenia lub frustracji wynikającej z braku możliwości naturalnej reakcji.

4. Zaburzenia behawioralne

Długotrwałe blokowanie naturalnych zachowań może skutkować rozwojem zaburzeń behawioralnych, takich jak kompulsje (np. gonienie cieni) czy nadpobudliwość. Nadpobudliwe psy są bardziej narażone na agresję z nadaktywności, co może prowadzić do niekontrolowanych ugryzień podczas zabawy.

5. Negatywny wpływ na relację z opiekunem

Stosowanie metod, które blokują naturalne zachowania psów, może osłabić relację między psem a opiekunem. Psy mogą stracić zaufanie lub zacząć unikać interakcji z właścicielami, co może wynikać z poczucia zagrożenia lub frustracji.

6. Zmiany hormonalne i fizjologiczne

W przypadku kastracji lub sterylizacji, które mogą być postrzegane jako forma blokowania naturalnych zachowań reprodukcyjnych, dochodzi do zmian hormonalnych. Może to prowadzić do otyłości, zmniejszenia aktywności fizycznej i innych problemów zdrowotnych. Kastracja redukuje popęd seksualny i agresję, ale może również prowadzić do zmian w metabolizmie i zwiększonego apetytu.

Terapia w zgodzie z emocjami

Jeśli zrozumiemy systemy emocjonalne Pankseppa, dużo łatwiej nam będzie zrozumieć naszego psa i jego potrzeby. Zamiast skupiać się na eliminacji niepożądanych zachowań, w swojej pracy skupiam się na tym, aby podchodzić do analizy i terapii tych zachowań poprzez:

• Identyfikację aktywnego systemu emocjonalnego
• Modyfikację środowiska pod kątem potrzeb emocjonalnych
• Stopniową zmianę afektywnego znaczenia bodźców

Pamiętajmy o tym, że pies wyraża swoje potrzeby – ich nadmiar lub deficyt – za pomocą zachowań, komunikacji werbalnej i niewerbalnej. Gdy jego komunikat nie jest prawidłowo odczytywany przez opiekuna, będzie on sięgał po wszystkie możliwe strategie, aby osiągnąć wewnętrzną równowagę zarówno fizjologiczną, jak i emocjonalną. 

Zrozum jego emocje. Wesprzyj.